Gatunki rzadkie

Dolny Śląsk należy do terenów stosunkowo cennych przyrodniczo. Pomimo wielowiekowych przekształceń w środowisku, zarówno terenów nizinnych jak i górskich, region zachował wiele ciekawych i cennych gatunków roślin. Dolnośląska roślinność była kształtowana głównie przez czwartorzędowe zmiany klimatyczne, które w połączeniu ze zróżnicowanym ukształtowaniem terenu, bogatym układem geologicznym i glebowym przyczyniły się do rozwinięcia wielkiego bogactwa gatunków. Do najbardziej zróżnicowanych terenów należą Sudety, które w dużej mierze ominęły okres bardzo intensywnego rozwoju osadnictwa, w tym także rolnictwa i przemysłu. Obszary nizinne i podgórskie, w szczególności Nizina Śląska, Wzgórza Trzebnickie i Przedgórze Sudeckie, uległy bardzo silnej antropopresji. Miejscami rolnictwo praktycznie całkowicie wyeliminowało tereny leśne, ograniczając je do niewielkich kompleksów. Są to jednocześnie tereny najuboższe przyrodniczo, gdzie bioróżnorodność ostała się w dolinach rzek i na obszarach trudnych do zagospodarowania. Góry w dużej mierze uniknęły intensywnego rozwoju, który ograniczył się przede wszystkim do płaskich dolin i rozległych kotlin.

Działalność ludzka bardzo mocno dotknęła różnorodność dolnośląskiej przyrody. Wiele gatunków wyginęło jeszcze w XIX wieku, wiele rozpoczęło wymieranie w okresie międzywojennym lub tuż po wojnie. W dużej mierze przyczyniło się do tego zintensyfikowane rolnictwo, porzucenie naturalnego wypasu zwierząt gospodarskich, osuszanie torfowisk i mokradeł, wycinanie lasów oraz bardzo powszechna pinetyzacja (zastąpienie naturalnych lasów liściastych przez monokultury sosny lub świerka). Z tych i wielu innych powodów na terenie Dolnego Śląska wymarło wiele gatunków m.in.  turzyca strunowa (Carex chordorrhiza), fiołek drobny (Viola pumila), turzyca Bueka (Carex buekii),  zimoziół północny (Linnea borealis), turzyca strunowa (Carex chordorrhiza),  wierzba borówkolistna (Salix myrtilloides) i sit czarny (Juncus atratus). Na Dolnym Śląsku swoje jedyne znane stanowisko w kraju miał muchotrzew zbożowy (Spergularia segetalis) w okolicach Dalkowa oraz  czosnek sztywny (Allium strictum) na górze Ostrzyca (Pogórze Kaczawskie). Grupą roślin, która szczególnie ucierpiała na wskutek zmian jest rodzina storczykowatych. Na terenie województwa wymarło wiele gatunków. M.in. storczyk błotny (Orchis palustris), storczyk cuchnący (Orchis coriophora), koślaczek stożkowaty (Anacamptis pyramidales), kręczynka jesienna (Spiranthes spiralis), lipiennik Loesela (Liparis loeselii) czy miodokwiat krzyżowy (Herminium monorchis). Drugie tylko posiada zaledwie jedno-dwa stanowiska lub ich status jest obecnie nieznany (brak oficjalnych dawnych na temat aktualnego występowania, jednak nie zostały jeszcze uznane za wymarłe).


KARKONOSZE

Pomimo epoki masowego wymierania, wielu gatunkom udało się przetrwać, głównie w trudniej dostępnych i niegościnnych terenach, których nie opłacało się zagospodarować. Do najcenniejszych miejsc należą korony Sudetów jakimi są Karkonosze. Wybitnie niegościnne ze względów wysokościowych, ukształtowania i klimatu pozwalały przetrwać wielu wysokogórskim i górskim gatunkom roślin, w tym endemitom oraz reliktom glacjalnym. Zachowały się one w piętrze subalpejskim i alpejskim, głównie w całej serii kotłów (Kocioł Łomniczki, Kocioł Małego i Wielkiego Stawu, Śnieżne Kotły) a także na licznych torfowiskach oraz na Śnieżce. Dzięki częściowej izolacji od innych wysokogórskich pasm, wytworzyła się tutaj liczna grupa endemitów i subendemitów.

Endemity karkonoskie:

  • biedrzeniec mniejszy skalny (Pimpinella saxifraga subsp. rupestris), podgatunek biedrzeńca mniejszego, który występuje wyłącznie na naskalnych zbiorowiskach i piargach w Małym Śnieżnym Kotle.
  • dzwonek karkonoski (Campanula bohemica), kilkanaście stanowisk rozsianych jest na całej powierzchni parku, głównie w okolicy Hali Szrenickiej, Śnieżnych Kotłów i na Polanie.
  • gnidosz sudecki (Pedicularis sudetica), pojedyncze stanowiska stwierdzone w otoczeniu źródlisk i torfowisk przejściowych w piętrze subalpejskim, wokół Kotłów Małego i Wielkiego Stawu oraz na Równi pod Śnieżką.
  • jarząb sudecki (Sorbus sudetica), na chwilę obecną takson podawany tylko z czeskiej części Karkonoszy.
  • jastrzębiec (Hieracium spp.), notuje się kilkanaście endemicznych gatunków rozsianych w różnych częściach pasma.
  • mniszek karkonoski (Taraxacum alpestre)
  • pierwiosnek lekarski (Primula elatior subsp. corcontica) znany z jednego stanowiska w Małym Śnieżnym Kotle.
  • przywrotnik karkonoski (Alchemilla corcontica)
  • skalnica darniowa bazaltowa (Saxifraga moschata subsp. bazaltica), podgatunek skalnicy darniowej występujący tylko na Żyle Bazaltowej w Małym Śnieżnym Kotle.

Gatunki występujące w Polsce tylko w Karkonoszach:

  • kukułka sudecka (Dactylorhiza sudetica)
  • przytulia sudecka (Galium sudeticum) – endemit Masywu Czeskiego
  • rozrzutka alpejska (Woodsia alpina)
  • różanecznik alpejski (Rhododendron ferrugineum)
  • rzeżucha rezedolistna (Cardamine resedifolia)
  • skalnica naprzeciwlistna (Saxifraga oppositifolia)
  • skalnica śnieżna (Saxifraga nivalis) – relikt polodocowy
  • świetlik maleńki (Euphrasia minima)
  • turzyca patagońska (Carex magellanica)
  • wierzba dwubarwna (Salix bicolor)
  • zmienka górska (Cryptogramma crispa)

Gatunki występując na Dolnym Śląsku tylko w Karkonoszach:

  • czosnek siatkowaty (Allium victorialis)
  • czosnek syberyjski (Allium sibiricum)
  • gęsiówka alpejska (Arabis alpina), występuje jedynie na Żyle Bazaltowej, gdzie rośnie ok. 30 osobników
  • gółka wonna (Gymnadenia odoratissima)
  • jeżogłówka pokrewna (Sparganium angustifolium), znana tylko z jedynego stanowiska w Małym Stawie. Relikt glacjalny.
  • kuklik górski (Geum montanum)
  • lilijka alpejska (Lloydia serotina)
  • macierzanka halna (Thymus alpestris)
  • naradka tępolistna (Androsace obtusifolia)
  • niebielistka trwała (Sweertia perennis)
  • niezapominajka alpejska (Myosotis alpestris)
  • pierwiosnka maleńka (Primula minima)
  • poryblin jeziorny (Isoëtes lacustris)
  • przetacznik alpejski (Veronica alpina)
  • przetacznik stokrotkowy (Veronica bellidioides), gatunek uznany za wymarły, choć na atlas-roslin.pl są zamieszczone zdjęcia z lokalizacją podpisaną jako Karkonosze.
  • przewrotnik Alchemilla ursina, gatunek nowy dla flory Karkonoszy i Polski (Kwiatkowski 2008)
  • różeniec górski (Rhodiola rosea)
  • sasanka alpejska (Pulsatilla alpina)
  • skalnica mchowata (Saxifraga bryoides)
  • sit skucina (Juncus trifidus)
  • wierzba lapońska (Salix lapponum) – relikt polodowcowy
  • wierzba zielna (Salix herbacea) – relikt polodowcowy
  • zawilec narcyzowy (Anemone narcissiflora)

SUDETY ZACHODNIE I ŚRODKOWE

Te dwa okręgi roślinne charakteryzuje stosunkowo silna antropopresja. Tereny o łagodnym ukształtowaniu zostały zajęte przez pola oraz duże ośrodki miejskie, podczas gdy górskie lasy w większości przekształcono na monokultury świerka. Pomimo dużych zmian, jest to miejsce występowania bogatej flory, głównie za sprawą dużych areałów z podłożem wapiennym, które stanowią swoisty rezerwuar bioróżnorodności. Na tle regionu szczególnie wybijają się tereny zachodniej części Ziemi Kłodzkiej (Góry Stołowe, Góry i Pogórze Orlickie), gdzie swoje ostatnie znane stanowiska w województwie posiada kilka gatunków roślin.

Gatunki występujące w Polsce tylko tutaj:

  • cyklamen purpurowy (Cyclamen purpureum), notowany na jedynym stanowisku w Polsce na terenie rezerwatu Góra Miłek w Górach Kaczawskich.
  • goryczuszka czeska (Gentianella bohemica), posiadająca trzy stanowiska na terenie Gór Stołowych oraz Gór i Pogórza Orlickiego.
  • rozchodnik owłosiony (Sedum villosum), znany tylko z okolic miejscowości Jarkowice u podnóża Karkonoszy.
  • skalnica zwodnicza (Saxifraga sponhemica), notowana na zboczach Rogowej Kopy w Górach Stołowych.
  • włosocień delikatny (Vandenboschia speciosa), notowany na dwóch stanowiskach na Pogórzu Kaczawskim.

Gatunki występujące w regionie tylko tutaj:

  • goryczka trojeściowa (Gentiana asclepiadea)
  • gnidosz błotny (Pedicularis palustris)
  • języcznik zwyczajny (Phyllitis scolopendrium)
  • malina moroszka (Rubus chamaemorus) – relikt polodowcowy
  • ożanka pierzastosieczna (Teucrium botrys)
  • perłówka siedmiogrodzka (Melica transsilvanica)
  • storczyca kulista (Traunsteinera globosa)
  • tajęża jednostronna (Goodyera repens)
  • tłustosz pospolity (Pinguicula vulgaris)
  • wełnianeczka alpejska (Baeothryon alpinum)
  • wszewłoga górska (Meum athamanticum)
  • zaraza wielka (Orobanche elatior)

SUDETY WSCHODNIE

Tereny zajmujące wschodnią stronę Ziemi Kłodzkiej cechuje wysoka bioróżnorodność. Zawdzięcza to licznym glebom wapiennym oraz stosunkowo niskiemu stopniu urbanizacji. Tereny leśne, mimo że w dużej mierze przekształcone, wciąż cechuje wysokie bogactwo roślin. Jest to szczególnie widoczne w Paśmie Krowiarek oraz obszarowi ciągnącemu się od Śnieżnika po Dolinę Kleśnicy. Na tle innych pas sudeckich obszar wyróżnia się jako swoisty łącznik pomiędzy Sudetami i Karpatami, gdzie na pojedynczych stanowiskach notowane są gatunki typowo karpackie.

Gatunki występujące w Polsce tylko tutaj:

  • dzwonek brodaty (Campanula barbata), w kraju notowany tylko ze Śnieżnika i okolicy Puszczy Śnieżnej Białki.
  • jastrzębiec śnieżnicki (Hieracium nivimontis), endemit występujący na kopule Śnieżnika.

Gatunki występujące w regionie tylko tutaj:

  • driakiew lśniąca (Scabiosa lucida) – gatunek karpacki
  • owsica spłaszczona (Avenula planiculmis)
  • rogownica źródlana (Cerastium fontanum)
  • pszeniec Hebricha (Melampyrum herbichii) – gatunek karpacki
  • rzeżucha trójlistkowa (Cardamine trifolia)
  • sesleria tatrzańska (Sesleria sadleriana) – gatunek karpacki
  • storczyk kukawka (Orchis militaris)
  • szelężnik wysokogórski  (Rhinanthus alpinus) – gatunek karpacki
  • wyblin jednolistny (Malaxis monophyllos)
  • zawilec wielkokwiatowy (Anemone sylvestris)

SUDETY (całe pasmo)

Gatunki występujące w Polsce tylko w Sudetach:

  • tojad sudecki (Aconitum callibotryon)
  • mieczyk błotny (Gladiolus palustris)
  • wszewłoga górska (Meum athamanticum)
  • zanokcica ciemna (Asplenium adiantum-nigrum)
  • zanokcica klinowata (Asplenium cuneifolium)
  • zanokcica kończysta (Asplenium onopteris)
  • zanokcica serpentynitowa (Asplenium adulterinum)

NIZINY I WAŁ TRZEBNICKI

Pozostałe tereny Dolnego Śląska nie wyróżniają się zbytnio pod względem endemitów, reliktów czy gatunków notowanych tylko tutaj. Tereny nizinne, dzięki płaskiemu ukształtowaniu nie tworzą ciężkich do przebycia barier i tym samym są stosunkowo jednolite gatunkowo na całym swoim obszarze. Różnice tworzą się głównie, gdy niziny są na tyle rozległe, że swoim zasięgiem obejmują różne strefy klimatyczne lub gdy zostają przecięte barierami geograficznymi (góry, morze). Dolny Śląsk nie jest w tej kwestii wyjątkiem i na nizinie posiada florę zbliżoną do pozostałych województw. Wyjątkiem mogą tu być gatunki, które osiągają w regionie granicę swojego zasięgu występowania. Do najważniejszych należy pajęcznica liliowata (Anthericum liliago) osiągająca granicę południowo-wschodnią, trzmielina brodawkowana (Euonymus verrucosa) osiągająca granicę zachodnią, zdrojówka rutewkowata (Isopyrum thalictroides) także osiągająca granicę zachodnią i mącznica lekarska (Arctostaphylos uva-ursi) osiągająca granicę południową.

Gatunki występujące w Polsce tylko na Dolnym Śląsku:

  • dichostylis Michela (Dichostylis micheliana), stwierdzona w dolinie Odry na wysokości Głogowa.
  • koleantus delikatny (Coleanthus subtilis), występuje na Stawach w Borowej i Stawach Milickich.
  • rogownica lepka (Cerastium dubium), podawana z jednego stanowiska na Przedgórzu Sudeckim.
  • uwroć wodna (Crassula aquatica), stwierdzona na Stawach Milickich.

Gatunki mające areał występowania w Polsce głównie na Dolnym Śląsku:

  • brzoza omszona karpacka (Betula pubescens. ssp. carpatica), występuje tylko w Karkonoszach, Górach Stołowych i Tatrach.
  • groszek bezlistny (Lathyrus aphaca), efemerofit znany głównie z terenów Dolnego Śląska i pojedynczych stanowisk w innych częściach Polski.
  • groszek kosmatostrąkowy (Lathyrus hirsutus), gatunek rzadki w skali kraju, notowany głównie na Górnym i Dolnym Śląsku.
  • groszek liściakowy (Lathyrus nissolia), poza Dolnym Śląskiem posiada pojedyncze lokacje w innych częściach kraju.
  • kruszczyk połabski (Epipactis albensis), poza Dolnym Śląskiem także na pojedynczych stanowiskach w południowej części kraju.
  • nadbrzeżyca nadwodna (Corrigiola litoralis), stwierdzona tylko na 4 stanowiskach, z czego 3 na Dolnym Śląsku i jedno w Wielkopolsce.
  • pszeniec grzebieniasty (Melampyrum cristatum), poza Doliną Odry notowany także na pojedynczych stanowiskach w innych częściach kraju.
  • przytulia hercyńska, p. skalna (Galium saxatile), notowana głównie w Sudetach, poza tym pojedyncze stanowiska na Pomorzu Gdańskim, Górnym Śląsku i Podhalu.
  • szafirek miękkolistny (Muscari comosum), poza Dolnym Śląskiem także w pozostałych fragmentach Śląska, na Ponidziu i Lubelszczyźnie.
  • śnieżyca wiosenna (Leucojum vernum), poza Dolnym Śląskiem także w Bieszczadach, pozostałych fragmentach Śląska i w południowej Wielkopolsce.
  • turzyca tęga (Carex bigelowii subsp. rigida), poza Sudetami także w Tatrach
  • wyka pannońska (Vicia pannonica), kenofit notowany głównie na Dolnym Śląsku oraz na pojedynczych stanowiskach w innych regionach zachodniej Polski.

JASTRZĘBCE (Hieracium)

Jest to jeden z najbardziej zróżnicowanych rodzajów roślin, który liczy od 3 do nawet 10 tysięcy gatunków (zależnie od uznania międzynarodowego lub lokalnego). W Polsce rośnie kilkadziesiąt gatunków, w tym wiele endemicznych lub skrajnie rzadkich, znanych z zaledwie kilku stanowisk. Ich systematyka i klasyfikacja jest bardzo zmienna i różne źródła podają różną liczbę gatunków, często łącząc jedne gatunki lub dzieląc inne. Na chwilę obecną nie jesteśmy w stanie dokładnie określić liczby jastrzębców występujących w kraju lub na Dolnym Śląsku albowiem różne prace podają skrajne informacje, m.in. wymieniają gatunki, o których nie wspominają inne prace. Wg opracowania ekofizjografii dla WBU, na Dolnym Śląsku występują 24 gatunki endemiczne, w tym przynajmniej dwa stwierdzono na kopule Śnieżnika a kilkanaście innych na terenie Karkonoszy. Do listy endemicznych lub rzadkich jastrzębców na Dolnym Śląsku należą (lista niepełna):

Endemity karkonoskie:

  • jastrzębiec atramentowy (Hieracium atramentarium)
  • jastrzębiec blady (Hieracium schmidtii)
  • jastrzębiec cienisty† (Hieracium umbrosum), gatunek prawdopodobnie błędnie oznaczony.  Jest to synonim dla Hieracium albinum (Kwiatkowski 2008)
  • jastrzębiec czerwonawy† (Hieracium rubrum), gatunek prawdopodobnie wymarły.
  • jastrzębiec Englera (Hieracium engleri), jest to takson zbiorowy grupy Hieracium carpaticum agg. (Hcaesium ≥ H. prenanthoides), który w Karkonoszach reprezentowany jest przez subendemit sudecki.
  • jastrzębiec jurajski (Hieracium jurassicum), takson zbiorowy którego jedynym przedstawicielem we florze czeskich i polskich Karkonoszy jest Hieracium pseudalbinum
  • jastrzębiec karkonoski (Hieracium corconticum)
  • jastrzębiec łabski† (Hieracium albinum), prawdopodobnie wymarły po polskiej stronie (Szeląg 2003)
  • jastrzębiec Marii Bornmüller† (Hieracium mariae-bornmuelleriae), gatunek notowany w przeszłości z Kotła Łomniczki, współcześnie nie potwierdzony (Szeląg 2003). Jest to takson wielokrotnie wymieniany w opracowaniach o polskich endemicznych roślinach, jednak nie ma on do końca wyjaśnionej pozycji systematycznej (Kwiatkowski 2008)
  • jastrzębiec onosmowaty (Hieracium onosmoides)
  • jastrzębiec ostrolistny (Hieracium apiculatum)
  • jastrzębiec Rohleny (Hieracium rohlenae)
  • jastrzębiec ryfejski (Hieracium riphaeum)
  • jastrzębiec skalnicowaty (Hieracium saxifragum)
  • jastrzębiec zębatolistny (Hieracium glandulosodentatum)

Jastrzębce występujące tylko na Dolnym Śląsku:

  • jastrzębiec długorozłogowy (Hieracium macrostolonum), pojedyncze lokacje w Górach Izerskich, Karkonoszach i na Śnieżniku
  • jastrzębiec izerski (Hieracium iseranum), pojedyncze stanowiska w górach i w dolinie Odry
  • jastrzębiec karpacki (Hieracium carpaticum)
  • jastrzębiec kosmaczkokwiatowy (Hieracium piloselliflorum), na terenie kraju tylko w Sudetach Wschodnich
  • jastrzębiec modry (Hieracium caesium)
  • jastrzębiec Obornego (Hieracium obornyanum)
  • jastrzębiec omanowaty (Hieracium inuloides), stwierdzony w Karkonoszach i na kopule Śnieżnika
  • jastrzębiec przenętowy, dwa endemiczne podgatunki: Hieracium prenanthoides subsp. fiekii i subsp. pseudofiekii
  • jastrzębiec rozłogowaty (Hieracium flagellariforme)
  • jastrzębiec rurkokwiatowy (Hieracium sudetotubulosum), endemit Karkonoszy i Gór Izerskich, stwierdzony niedawno także na Szczelińcu Wielkim w Górach Stołowych (Szeląg 2014)
  • jastrzębiec Schulstera (Hieracium schulsteri)
  • jastrzębiec sudecki (Hieracium pulmonarioides), na terenie kraju tylko w Sudetach Wschodnich
  • jastrzębiec szczeciniasty (Hieracium rothianum)
  • jastrzębiec śnieżnicki (Hieracium nivimontis), endemit Śnieżnika
  • jastrzębiec wątpliwy (Hieracium dubium), pojedyncze stanowiska w górach i w Dolinie Odry. Wymarły w Karkonoszach.
  • jastrzębiec wczesny (Hieracium glaucinum), na terenie kraju tylko w Sudetach Wschodnich
  • jastrzębiec Zizy (Hieracium zizianum)
  • jastrzębiec żmijowcowaty (Hieracium echioides)
  • Hieracium atrellum, nowy takson dla flory polskiej podany przez Chrtka jun. (1994)
  • Hieracium canescens, gatunek całkowicie wymarły (Szeląg 2003)
  • Hieracium wimmeri, gatunek notowany w Karkonoszach i na Masywie Śnieżnika (Szeląg 2011).

Jastrzębce występujące głównie na Dolnym Śląsku:

  • jastrzębiec alpejski (Hieracium caesium), poza Sudetami także w Tatrach i Pieninach.
  • jastrzębiec czarniawy (Hieracium nigrescens), poza Karkonoszami i Śnieżnikiem, stwierdzony w na kilku stanowiskach w Tatrach i na Babiej Górze.
  • jastrzębiec elegancki (Hieracium scitulum), gatunek prawdopodobnie błędnie oznaczony albowiem ma on status endemitu karpackiego (Kwiatkowski 2008)
  • jastrzębiec kwiecisty (Hieracium floribundum), występuje głównie na terenie Śląska, poza tym Lubelszczyzna i  wyspowo w północno-wschodniej Polsce.
  • jastrzębiec liptowski (Hieracium liptoviense), poza Karkonoszami i Śnieżnikiem, stwierdzony na stanowisku koło Nowego Targu
  • jastrzębiec popielaty (Hieracium tephrosoma), gatunek mylnie podawany z Karkonoszy. Obecne znane stanowiska stwierdzono tylko w Tatrach (Kwiatkowski 2008)
  • jastrzębiec rohacki (Hieracium rohacsense), poza Karkonoszami i Śnieżnikiem, także w Tatrach. Sugeruje się, że gatunek ten został prawdopodobnie błędnie zidentyfikowany. Według Mráza (2001) oraz Chrtka jun. (2004) takson nie występuje w ogóle w Sudetach. Jest to endemit zachodniokarpacki przypominający nieco endemit karkonoski H. glandulosodentatum (Kwiatkowski 2008).
  • jastrzębiec rudy (Hieracium stoloniflorum), poza Dolnym Śląskiem także na pojedynczych stanowiskach w innych częściach kraju.
  • jastrzębiec ściemniały (Hieracium nigritum), poza Karkonoszami i Śnieżnikiem, także w Tatrach
  • jastrzębiec ścierniskowy (Hieracium arvicola), poza Masywem Śnieżnika także na pojedynczych stanowiskach w innych regionach kraju. W Karkonoszach prawdopodobnie wymarły [Kwiatkowski 2008]
  • jastrzębiec żałobny (Hieracium atratum), poza Sudetami także w Tatrach i Pieninach.
  • jastrzębiec gałęzisty (Hieracium barbatum), poza Sudetami także jedno stanowisko pod Krakowem
  • jastrzębiec wierzchotkowy (Hieracium cymosum), poza Dolnym Śląskiem także na pojedynczych stanowiskach w innych częściach kraju.
  • jastrzębiec Vagnera (Hieracium vagneri), poza Karkonoszami, także w Tatrach
  • jastrzębiec zielonokoszyczkowy (Hieracium chlorocephalum), poza Karkonoszami i Śnieżnikiem, także pojedynczo w Karpatach.
  • jastrzębiec zwodniczy (Hieracium apatelium), poza Sudetami także w Tatrach Zachodnich i pod Krakowem.

BIBIOGRAFIA


  • Fabisz ewski J. 2004. Pedicularis sudetica Willd. subsp. sudetica. Gnidosz sudecki. W: B. Sudnik-Wójcikowska & H. Werblan-Jakubiec (red.), Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Tom 9. Gatunki roślin. Ministerstwo Środowiska, Warszawa. ss. 164-167.
  • Kwiatkowski P. 2006a. Rośliny naczyniowe kotłów polodowcowych Karkonoszy. Przyroda Sudet. 9: 25-46.
  • Szeląg Z. 2000. Rośliny naczyniowe Masywu Śnieżnika i Gór Bialskich. Fragm. Flor. Geobot. Polonica Suppl. 3: 1-255.
  • Szeląg Z. 2003. Górskie gatunki rodzaju Hieracium w Sudetach. Przemiany i zagrożenie. [w:] Z. Kącki (red.), Zagrożone gatunki flory naczyniowej Dolnego Śląska. Insytut Biologii Roślin, Uniwersytet Wrocławski, Polskie Towarzystwo Przyjaciół Przyrody „Pro Natura”, Wrocław. ss. 197-215.
  • Zarzycki K., Szeląg Z. 2006. Red list of the vascular plants in Poland. Czerwona lista roślin naczyniowych w Polsce. W: Z. Mirek, Zarzycki, W. Wojewoda, Z. Szeląg (red.), Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków. ss. 9-20.